GrapheneOS a prawo: gdy hasło do telefonu staje się dowodem

Podanie kodu dostępu do smartfona policji może skończyć się postawieniem zarzutów karnych — tak wynika z precedensowej sprawy Sama Tunicka z Atlanty, która otwiera nowy rozdział w konflikcie między prawem do prywatności a uprawnieniami służb.

Jak doszło do sprawy: chronologia zdarzeń na granicy

Do zdarzenia doszło 24 stycznia 2025 roku na lotnisku Hartsfield-Jackson w Atlancie. Sam Tunick wracał do kraju z Dominikany, gdy funkcjonariusze zatrzymali go do kontroli granicznej. Wielokrotnie prosili go o odblokowanie telefonu — urządzenia z zainstalowanym GrapheneOS, alternatywnym systemem operacyjnym opartym na Androidzie.

Tunick podał im kod, ale nie był to zwykły kod dostępu. Według relacji zarówno dobreprogramy.pl jak i Niebezpiecznika.pl, telefon miał wyświetlić pusty ekran, kilkakrotnie zamigać i uruchomić się ponownie. W efekcie zawartość smartfona została całkowicie wymazana.

Obie źródła potwierdzają, że Tunick — opisywany przez Niebezpiecznik.pl jako aktywista — prosił czterokrotnie o możliwość rozmowy z prawnikiem, ale za każdym razem mu odmawiano. Funkcjonariusze nie mieli też nakazu przeszukania i nie poinformowali go o jego prawach.

Co to jest „duress password” i dlaczego to zmienia grę?

GrapheneOS umożliwia skonfigurowanie osobnego kodu, który zamiast odblokować urządzenie, uruchamia awaryjną procedurę ochrony prywatności poprzez skasowanie wszystkich danych. To rozwiązanie nosi nazwę „duress password” — hasła alarmowego.

Funkcjonalność ta została zaprojektowana z myślą o osobach, które mogą zostać zmuszone do ujawnienia dostępu do telefonu. W teorii, użytkownik może podać służbom kod alarmowy, chroniąc zawartość urządzenia bez konieczności uciekania się do kłamstwa czy odmowy.

Jednak — jak pokazuje sprawa Tunicka — sama możliwość użycia takiego hasła może mieć konsekwencje prawne. Prokuratura postanowiła wykorzystać rzadko stosowany przepis 18 USC 2232, który penalizuje świadome zniszczenie lub uszkodzenie mienia w celu uniemożliwienia jego kontroli lub zajęcia przez uprawnione służby.

To chyba pierwszy przypadek postawienia zarzutów za użycie duress password — fakt, który budzi obawy ekspertów cytowanych przez The Guardian.

Konflikt między prawem a technologią bezpieczeństwa

Sprawa Tunicka ilustruje głęboką rozbieżność między tym, jak prawo traktuje prywatność, a tym, jak funkcjonuje nowoczesna technologia.

Z jednej strony, sąd apelacyjny USA niedawno potwierdził, że funkcjonariusze mogą ręcznie przeglądać telefon osoby przekraczającej granicę bez nakazu i bez zindywidualizowanego podejrzenia. Takie działanie jest uznawane za „rutynowe” przeszukanie graniczne, podobne w sensie prawnym do kontroli bagażu — jak wyjaśnia Niebezpiecznik.pl.

Z drugiej strony, GrapheneOS i podobne systemy zostały zaprojektowane przede wszystkim po to, aby zwiększyć bezpieczeństwo i prywatność użytkowników. Jeśli funkcje ochrony danych zostaną potraktowane jako narzędzie służące do niszczenia dowodów, może to mieć konsekwencje dla milionów osób korzystających z podobnych technologii — ostrzegają eksperci.

Obrona Tunicka przekonuje, że podczas przesłuchania doszło do naruszenia jego praw. Dodatkowo, według Niebezpiecznika.pl, Tunick był na celowniku służb od dawna, a prawdziwym celem lotniskowej kontroli było znalezienie informacji o jego powiązaniach z ruchem sprzeciwiającym się budowie policyjnego ośrodka szkoleniowego „Cop City” w Atlancie.

Jak chronić swoją prywatność podczas podróży do USA?

Biorąc pod uwagę ryzyko związane z kontrolą graniczną, Niebezpiecznik.pl rekomenduje konkretne strategie:

Strategia pierwsza: wyczyszczony telefon. Znacznie bezpieczniejszą taktyką przed przekroczeniem granicy USA — uznawanej za ryzykowną — jest nieposiadanie poufnych danych na urządzeniu. Można zabrać wyczyszczony telefon, a potrzebne pliki pobrać dopiero po dotarciu na miejsce.

Strategia druga: jeśli musimy zabrać dane. Jeśli ktoś podróżuje mimo wszystko ze smartfonem zawierającym jego dane, powinien:

• Wyłączyć biometrię (odcisk palca, rozpoznawanie twarzy) przed wejściem na lotnisko
• Polegać wyłącznie na kodach dostępu zamiast biometrii
• Konfigurować telefon tak, aby lepiej stawił czoła specjalistycznym rozwiązaniom forensicznym

Dlaczego biometria jest problemem? Funkcjonariusze mogą użyć Twojego palca lub twarzy do odblokowania urządzenia bez Twojej zgody — a prawo graniczne w USA tego nie zabrania. Kod dostępu wymaga świadomego działania ze Twojej strony, co daje większą ochronę prawną.

Co to oznacza dla użytkowników GrapheneOS i podobnych systemów?

Sprawa Tunicka ma potencjał stać się precedensem, który zmieni sposób, w jaki prawo traktuje technologię ochrony prywatności. Jeśli sąd uzna, że samo korzystanie z systemu takiego jak GrapheneOS lub używanie hasła alarmowego może być elementem postępowania karnego, może to mieć szersze implikacje.

Po pierwsze, miliony użytkowników systemów opartych na zwiększonej ochronie prywatności mogą znaleźć się w niejasnej sytuacji prawnej. Po drugie, może to zniechęcić producentów i twórców do rozwijania zaawansowanych funkcji bezpieczeństwa — jeśli właśnie te funkcje staną się dowodem w sądzie.

Ostatecznie o tym, czy dowody z telefonu mogą zostać wykorzystane, zdecyduje sąd. Rozstrzygnięcie w sprawie wniosku obrony dotyczącego dopuszczalności dowodów ma zapaść najwcześniej pod koniec października 2025 roku. Wynik tego procesu będzie obserwowany przez ekspertów zajmujących się bezpieczeństwem i prawem na całym świecie.